Hazâralar ve Taliban’ın Yeniden Yükselişi
https://www.youtube.com/watch?v=MoOVW8M44z8
GİRİŞ: TALİBAN’IN HAZÂRALARA YÖNELİK SAVAŞI
1996’da Taliban’ın ikinci kez iktidarı ele geçirmesinin ardından Hazâralara karşı savaş başlattılar. Dolaşırken kullandıkları iki sloganları vardı ve şöyle tezahürat yaparlardı: “Tâcikler Tâcikistan’a, Özbekler Özbekistan’a, Hazâralar Goran’a”, yani mezarlığa. Bu tür bir baskıdan sonra zihnimde hep şu imge, şu derin ölü bedenler hissi vardı. Benden önce Afganistan’da yaşayan insanları düşünüyordum. Taliban’ın 1990-97 döneminde çok kötü bir tecrübesi olmuştu. Taliban, Mezar-ı Şerif şehrinden binlerce Hazârayı, aralarında Afganistan yollarından pek çoğunu da bulunduğu hâlde tutukladı ve büyük toplama kamplarına koydu. Sivil halkı, sırf Hazâra oldukları için, kendi evlerinde, kendi çatıları altında öldürmeye başladılar. Kapı kapı dolaşır, o evlerde yaşayan Hazâraları tespit eder ve onları hedef alırlardı.
I. KİMLİK, İNANÇ VE COĞRAFYA
A. Etnik ve Dinî Kimlik
Benim de yaralandığım o protestoda ikiz intihar saldırısı oldu. Benim için travmatikti, son derece travmatikti. O sahne hep benimle. Din, Hazâralara karşı halkı harekete geçirmek için çok fazla araç olarak kullanıldı; “Hazâralar Sünnî değil, sözde gerçek İslâm’a uymuyorlar, dolayısıyla dine saygısızlık ediyorlar ve meşru şiddet hedefidirler” demek için kullanıldı. Eylül 2021’den beri kurdukları geçici hükümet, Hazâraları her düzeyde dışladı. 15 Ağustos’ta Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden bu yana Hazâralar 60’tan fazla saldırıya ve en az üç katliam vakasına maruz kaldı. Ne yazık ki yavaş yavaş bir iç savaş durumuna doğru gittiğimize inanıyorum ve soykırım işaretleri Afganistan’da ciddidir. Ailem ve Afganistan’daki herkes için durum çok vahim; hiçbir şekilde katlanılabilir bir durum değil.
Hazâralar, Afganistan’da yaşayan başlıca etnik ve kültürel gruplardan biridir ve birkaç bakımdan ayırt edicidir. Ağırlıklı olarak Sünnî bir ülkede öncelikle Şiî İslâm’a mensupturlar; ancak bazıları Sünnî İslâm’a, bazıları da İsmâilîliğe mensuptur. Yüzyıllar boyunca acımasız baskı ve zulme maruz kaldılar; yine de bugüne kadar trajedi karşısındaki direniş hikâyeleri dünyanın geri kalanı tarafından büyük ölçüde görmezden gelindi ve küçümsendi.
B. Köken Tartışmaları ve Coğrafî Yerleşim
Mevcut literatürün çoğu, Hazâraların büyük olasılıkla Türk-Moğol mirasına sahip olduğunu, yani daha geniş Orta Asya bölgesiyle bir miras bağlantıları bulunduğunu söyler. Bazı Hazâralar ise Orta Afganistan’ın yerli halkı olduklarını ve komşu bir bölgeden gelmediklerini iddia ederler. Bu tartışmalarda sıkça atıfta bulunulan husus, Hazâraların aslında bölgedeki antik Bâmiyân Buda heykellerini inşa eden topluluk olduğudur; bu heykeller, MS 6. yüzyıla ait Buda heykelleriydi ve 2001’de Taliban tarafından yıkıldı. Hazâraların çoğu, Afganistan’ın merkezî yaylalarında, Hazâracât veya Hazâristan olarak bilinen dağlık bölgede yaşar; bu bölge Kâbil’in batısından Herat’ın doğusuna, Bel eyaletinin güneyinden Kandahar ve Uruzgân eyaletlerinin kuzeyine kadar uzanır.
II. 1890’LAR: DEVLET İNŞASI VE SOYKIRIM
A. Merkezîleşme Politikaları ve İlk Ayaklanmalar
1890’ların sonlarında veya 1890’da, Afganistan’da 1800’lerin başlarında, aslında 1700’lerde başlayan ulus inşası projesi nedeniyle Hazâralara karşı büyük bir kampanya yürütüldü. Afganistan kralı Emîr Abdurrahman Han, Afganistan’ın homojen bir toplum hâline getirilmesini sağlamak amacıyla Hazâralara karşı bir kampanya başlattı; bu, Hazâra kültürünü, dilini ve dinini öldürmek, en azından hâkim olmak veya istila etmek anlamına gelen bir soykırımı içeriyordu. Hazâralar çok güçlü oldukları için, bu gücü onlardan almak ve böylece Afgan devletinin ulus inşası için tehdit oluşturmamalarını sağlamak istiyorlardı. O dönemde bazı raporlar Hazâraların Afganistan’da yaklaşık 500.000 aile olduğunu gösterir. Bu çok büyük bir rakamdır; çünkü her ailenin en az beş kişiden oluştuğunu varsayarsanız, bu yaklaşık 2,5 milyonluk bir nüfusa tekabül eder. O dönemde tüm ülkenin nüfusu yaklaşık 5-6 milyon civarındaydı; bu da onları bütün bölgede nüfusun önemli bir kısmı hâline getiriyordu.
Kral Abdurrahman Han, bölgede, özellikle o dönemde Hindu Kuş’un kuzeyi ve güneyinde merkezî bir devlet kurmak istiyordu; ancak bu yalnızca Abdurrahman’ın gündemi değildi. Sömürgeci Britanya ve Rus İmparatorluğu da Afganistan’da merkezî bir devletin tampon devlet olarak işlev görmesini, böylece bu iki imparatorluğun güçlerinin çatışmasını önlemeyi istiyorlardı. Abdurrahman’ın iktidarı merkezileştirme kampanyası, modern Afganistan topraklarında yarı veya tam özerk toplulukları bastırmasını gerektiriyordu; buna Hazâra topluluğu da dâhildi. Kral, onların kendi kendilerini yönetmelerine tahammül etmedi. Hazâralar, yerel özerkliklerini korumak için ona isyan ederek karşılık verdiler.
Kral Abdurrahman’a karşı ilk ayaklanma, 1888-1890 arasında Şeyh Ali bölgesinde gerçekleşti ve acımasızca bastırıldı. 1891’e gelindiğinde Hazâracât’ın neredeyse yarısı merkezî devletin kontrolü altındaydı; ertesi yıl ise neredeyse tüm Hazâracât merkezî devletin kontrolüne geçti, ancak fazla direniş olmadan. Bunun nedeni, Hazâra liderleri ile merkezî devlet arasında yerel Hazâraların vergi ödeyeceği, Kâbil otoritesine bağlılık bildireceği ve merkezî orduya katkıda bulunacağı bir anlaşmanın yapılmasıydı.
B. İkinci Ayaklanma ve Cihad İlanı
Ancak 1892’de Hazâracât’ın bu bölgelerine atanan yöneticiler ve valiler yerel toplulukları şiddetle bastırmaya başladı. Bu, 1890’larda ikinci bir kitlesel ayaklanmayla sonuçlandı. Afganistan kralı, Hazâralara karşı cihad ilan etti; Hazâraların Şiî olduğunu, dolayısıyla kâfir veya mülhid olduklarını ve onlara karşı cihadın meşru olduğunu söyledi. Savaş hakkındaki resmî kaynaklar, bunun Sünnî kral ile çoğunluğu Şiî olan Hazâralar arasında mezhep temelli bir savaş olduğunu ve bunun motivasyonun bir parçası olduğunu belirtir; ancak tarihsel kaynaklar, Hazâralar ile kral arasındaki düşmanlığa yol açan dönemin yerel gerçeklerini tam olarak yansıtmaz.
Savaştan önce Hazâralar kral ile ilişki içindeydiler; ancak kralın askerleri tarafından Hazâra kadınlarına yönelik çok sayıda tecavüz vakası yaşanmıştı. Hazâra liderleri bir çözüm bulmak ve failleri cezalandırmak için krala başvurduğunda hiçbir şey yapılmadı. Belirli bir olayda, kralı görmek için Kâbil’e giden Hazâra liderleri hapse atıldı ve silahlarına el konuldu. Bu, topluluk tarihinde topluluk ile kral arasında ciddi gerilimlere yol açan kilit bir andı.
Hazâracât genelinde yerel topluluklara, Kâbil’den atanan valiler ve yerel yöneticiler tarafından yapılan muamele çok önemli bir etkendi; çünkü yağma, tecavüz, keyfî tutuklama, yargısız infaz ve her türlü kötü muamelede bulunuyorlardı. Ancak hepsinden daha önemlisi, Hazâracât genelindeki yerel halklara ve yerel liderlere, dinî şahsiyetler ve yerel siyasî liderler de dâhil olmak üzere, sosyal ve siyasî liderlere karşı konulan fahiş vergilerdi; tutuklanıp Kâbil’e gönderiliyor veya ülkenin başka yerlerine sürgün ediliyorlardı. Bütün bu zulümler, Nisan 1892’deki ikinci ayaklanmayla kaynama noktasına ulaştı ve ertesi yılın Ocak ayına kadar sürdü. Bu ayaklanma, 1892’de valiler ve merkezî hükümet temsilcileri tarafından işlenen zulümlere karşı bir protestoydu. Ayaklanma, merkezî hükümet güçlerinin yenilgisiyle sonuçlandı ve Hazâralar galip geldi.
C. Askerî Seferberlik ve Toprak Vaadi
Ancak Kral Abdurrahman, yenilgiye karşılık daha büyük bir güç seferberliğiyle cevap verdi: hükümet ordusundan yaklaşık 30-40.000 kişi ve 100.000 aşiret paralı askeri Hazâracât’a, özellikle Uruzgân çevresine saldırmak üzere seferber edildi. Hazâralara çeşitli yönlerden saldırmak için 100.000’den fazla kişi seferber edildi. Bu savaşçılardan bazılarına, savaş sırasında çok büyük sayılarda köleleştirilen Hazâra kölelerinden pay verileceği vaat edildi; bazılarına Hazâra topraklarından pay verileceği söylendi. Öyle ki bugün bile bir miras kalmıştır: Peştunlar, özellikle Koçi aşiretleri Hazâralara saldırırsa, Hazâralara ait toprakları, hayvanları ve evlerini talep edebilirler. Bu, 1800’lerde başlamıştı; Peştunlar Hazâra köylerini ele geçirir veya istila ederse, Hazâraların sahip olduklarıyla geçimlerini sağlayabilirlerdi. Dinî dil, Hazâralara karşı savaşı meşrulaştırmak için kullanıldı. Hazâralar kral tarafından kâfir olarak nitelendirildi; isyankâr, asi ve krala bağlılık bildirmeyen kimseler olarak anıldılar.
D. Uzlaşma, Bölünme ve Göç
Ağustos 1893’e gelindiğinde iki taraf bir tür uzlaşmaya vardı; çünkü hükümet güçleri direnişi tamamen kıramadı. Merkezî hükümet Hazâracât bölgesinden güçlerini çekmeyi kabul etti; karşılığında Hazâra liderleri bir uzlaşmaya varmayı ve bir bakıma merkezî hükümetin otoritesini kabul etmeyi kabul etti. Bu sırada Hazâralar bölünmüştü: bazıları uzlaşmayı kabul etmedi, bazıları kabul etti; bazıları ise Afganistan’ı terk etti ve kitlesel göçü seçti. O dönemde bugünkü Pakistan olan Hindistan’a, İran’a ve Orta Asya’ya çeşitli yönlere gittiler. Merkezî hükümetin niyetlerinden hâlâ şüphe duyan üçüncü bir Hazâra grubu savaşmaya devam etti ve bu savaş iki-üç ay sürdü. Kasım 1893’te bu tamamen bastırıldı ve işte o zaman bütün zulümler işlendi.
E. Savaşın Sonuçları: Nüfus Kaybı, Kölelik ve Travma
Bu savaşın sonucunda Hazâralar oldukça ağır kayıplar verdiler; tarihî vatanlarının ve topraklarının önemli bir kısmını kaybettiler, geniş toprakları Hazâralardan boşaltıldı. Kâbil pazarlarında satılan binlerce Hazâra vardı; Hazâraların satıldığı yerlerin adıyla anılan bölgeler vardır. Ayrıca 19 Ekim’de, sanırım 1893’te, Kalküta pazarında 10.000 Hazâra satıldı. Kadınlar Peştun komutanlara ve aşiret reislerine hediye olarak verildi; Hazâra çocukları hediye olarak verildi. Bu, Hazâralar üzerinde büyük bir psikolojik etki yarattı. Hazâralar artık eğitim alma, hükümette çalışma veya kendilerini yönetme hakkına sahip değildi. Ayrıca Hazâra köylerine giren ve bu liberal topluluğa ideolojilerini dayatan Sünnî aşırıcı din adamları vardı. Hazâralar yaygın olarak savaş, ardından gelen hastalık ve kıtlık sonucu nüfuslarının %62’ye varan kısmını kaybettiklerine inanırlar. Hazâralara karşı üç yıllık savaşın ardından, 1923’e kadar Hazâralar yasal olarak köleydi ve Hazâra köleleştirmek yasaldı; o zamana kadar kölelik tamamen kaldırılmadı. Kölelikten bahsederken, Hazâra kadınlarının yaşadığı cinsel kölelikten pek bahsetmeyiz. Bu, bugün bile Hazâra kadınlarının acı çektiği bir şeydir; 1800’lerdeki kampanyaların etkisi nedeniyle. Bugün bile Hazâra olmayanlar, Hazâra kadınlarını daha aşağı görür, onları “gevşek kadınlar” olarak görürler; bu yalnızca bu nedenle değil, aynı zamanda ideolojiler ve topluluk olarak sahip olduğumuz değerler nedeniyle de böyledir. Dolayısıyla Afganistan’da Hazâra bir kadınsanız, Hazâra olmayan birine kıyasla cinsel saldırı ve tacize daha açıksınız. 1890’larda yaşadığımız soykırımın etkisini bugün Afganistan’da hâlâ yaşıyoruz. En önemlisi, topluluğun o zamandan beri, özellikle 20. yüzyılda taşıdığı derin kolektif travmaydı. Bütün bunların topluluk için birçok yansıması oldu; çünkü 20. yüzyılda topluluk, katılım ve hakları için savunuculuk yapacak siyasî örgütlenmeye ve siyasî seferberliğe sahip değildi. Bu, onların onlarca yıl marjinalleşmiş kalmasının yolunu açtı.
III. 20. YÜZYIL: MARJİNALLEŞME, KOMÜNİZM VE MÜCAHİD DÖNEMİ
A. Komünist Rejim ve İlk Ayaklanmalar
yüzyılda, 1978’de komünist Sovyet yanlısı rejim iktidara geldiğinde Hazâralar hâlâ marjinalleşmişti; ancak diğer topluluklar da öyleydi. Hem sınıf hem ideolojik faktörler azınlıkların boyunduruk altına alınmasını yönlendirdi ve komünist ideolojiye karşı olduğu düşünülenler ezildi; buna Hazâralar da dâhildi. Bu nedenle bunun etnik olarak mı yoksa ideolojik olarak mı motive edilmiş bir kampanya olduğunu tespit etmek zordur. Kâbil’de Hazâralar, 1979’da hükümete karşı ilk ayaklananlar oldular; özellikle Çindevol bölgesinde. Bu, topluluğun acımasızca bastırılmasıyla sonuçlandı; yaklaşık 3.000 ilâ 10.000 Hazâra tutuklandı ve öldürüldü.
B. Mücahid Rejimi ve Afşar Katliamı
1990’lar, Sovyet yanlısı hükümeti yenmeyi başaran ve kontrolü ele geçiren Mücahid rejimi altında Hazâralar için özellikle kanlı geçti. Mücahidler, Afganistan’ın dört bir yanından, etnik ve ideolojik çizgilerde birbirinden farklılaşan, ancak anti-komünist ve İslâm yanlısı hedeflerle birleşen çok sayıda gruptan oluşuyordu. Bu dönemde Hazâralar, Kâbil’in Afşar mahallesinde en az bir büyük çaplı katliamla karşılaştılar; birkaç gün içinde 1.000 ilâ 2.000 kişi öldürüldü.
IV. TALİBAN’IN YÜKSELİŞİ VE BİRİNCİ DÖNEM İKTİDARI (1994-2001)
A. Taliban’ın Ortaya Çıkışı ve İktidarı Ele Geçirmesi
Mücahidlerin çeşitli fraksiyonları arasında Ekim 1994’te patlak veren çatışmalar sırasında, güneydeki Kandahar şehrinde, kendilerini Taliban olarak adlandıran, ağırlıklı olarak Peştun din adamlarından oluşan bir grup ortaya çıktı. Bu yeni milis, Pakistan’ın desteğiyle kuruldu ve sonraki birkaç yıl içinde baskın hâle geldi. Taliban ayrıca, gruba finansal, kişisel ve askerî destek sağlayan el-Kāide dâhil olmak üzere bir dizi uluslararası cihadist grup tarafından desteklendi. Taliban, 1994’ün sonunda Kandahar’ı, 1995’te Herat’ı, Eylül 1996’nın başında Celâlâbâd’ı ve Eylül 1996’nın sonunda Kâbil’i ele geçirdi; 1998’e gelindiğinde Afganistan’ın batı, güney ve doğu bölgelerinin yanı sıra Kâbil’de de kontrolü sağlamışlardı.
B. Mezar-ı Şerif ve Kuzey Cephesi
1998’e gelindiğinde çabalarını kuzey Afganistan’a yoğunlaştırdılar. Bu dönemde Mezar-ı Şerif, uluslararası alanda tanınan Afganistan cumhurbaşkanı Burhâneddin Rabbânî liderliğindeki anti-Taliban ittifakının ana kalesi hâline gelmişti. Taliban, anti-Taliban ittifakının son kalesi olan kuzeydeki Mezar-ı Şerif şehrini kontrol altına almak için bir dizi girişimde bulundu. Bu dönemde, tüm Hazâra topraklarına, Hazâristan’a, Afganistan’ın merkezî kesimine karşı savaş başlattılar. Hazâraların topraklarını savunmaktan başka seçeneği yoktu; çünkü Taliban’ın mesajı açıktı. İlk aylarda tüm Hazâra topraklarında Taliban saldırıları püskürtüldü; çünkü bölge çok dağlıktı ve Taliban’ın Hazâristan’ı ele geçirmesi çok zordu. O dönemde Taliban, onları bastırmak için başka bir yol buldu: Hazâra bölgesine giden tüm yolları kapattılar. Kararları halkı açlığa mahkûm etmekti.
C. Ekonomik Abluka ve Kıtlık (1997-1998)
1997 ile 1998 arasında tüm Hazâracât, Taliban tarafından bir abluka ile karşı karşıya kaldı; bu bir ekonomik ablukaydı. Topluluğa uluslararası yardım akışını bile yasakladılar ve bu, direnişlerini kırmak için tüm Hazâralara karşı topyekûn bir ekonomik yaptırımdı. Bu dönemde binlerce insan kıtlık, açlık ve hastalıktan öldü; çünkü gıdaya erişimleri yoktu, ilaca erişimleri yoktu.
V. MEZAR-I ŞERİF KATLİAMI (1997-1998)
A. Şehrin Etnik Yapısı ve İlk Ele Geçirme Girişimi
Mezar-ı Şerif, kuzey Afganistan’da etnik açıdan çok çeşitli bir şehirdir; ülkenin dördüncü büyük şehri ve Bel eyaletinin başkentidir. Ağustos 1998’de Taliban şehrin kontrolünü ele geçirdi ve Afganistan savaşındaki en acımasız ve en büyük sivil katliamlarından birini gerçekleştirdi. Ancak Mezar-ı Şerif’i ele geçirmeye yönelik ilk büyük girişim 1997’deydi. Bu sırada Taliban, Özbekistan İslâm Hareketi lideri General Abdul Malik ile bir anlaşma yaparak şehrin kontrolünü ele geçirdi. Abdul Malik, Taliban ile bir anlaşması olduğunu, taraf değiştirip Taliban’ın Mezar-ı Şerif’i ele geçirmesine izin vereceğini ve karşılığında Taliban ile iktidarı paylaşacağını varsayıyordu. Ancak Taliban şehrin kontrolünü ele geçirdikten sonra, şehirdeki Hazâralar ve Tâcikler dâhil diğer direniş gruplarını silahsızlandırmaya başladı. Çeşitli grupları silahsızlandırma girişimi şiddetli muhalefete yol açtı ve birçok grup Taliban’a karşı ayaklanmaya başladı.
B. Taliban’ın Askerî Yenilgisi ve Misilleme Katliamları
Mayıs 1997’de Taliban, Afganistan’daki en büyük askerî yenilgilerinden birini yaşadı. Şehre yeni gelen Taliban güçleri, çeşitli grupların saldırıları nedeniyle yüzlerce üyesini kaybetti. Bu, Taliban’ın Mezar-ı Şerif şehrine yönelik saldırısını yeniden başlatma çabalarının temelini oluşturdu. Eylül 1997’de bir girişim daha yaptılar ve şehri kontrol etmeyi başaramadılar; ancak Mezar’dan çekilirken, Mezar’daki Bel bölgesinde ağırlıklı olarak Şiî bir mahalle olan Kızıl Abad adlı bir bölgede katliamlardan birini gerçekleştirdiler.
C. 1998 Katliamı: Kitlesel Sivil Ölümleri
Ertesi yıl, 1998’de Taliban, Mezar-ı Şerif şehrine kanlı bir saldırı başlattı; milislerin kamyonetleriyle dar sokaklarda ileri geri giderek sağa sola ateş ettikleri ve hareket eden her şeyi öldürdükleri bildirildi: dükkân sahiplerinden el arabası taşıyıcılarına, kadınlara ve çocuk alışverişçilere, hatta hayvanlara kadar. Taliban şehri başarıyla ele geçirirken 8.000’den fazla sivil katledildi. O sırada şehre veya çevresine hiçbir yabancı veya basın mensubu alınmadı ve olaydan bu yana şehirde yardım çalışması yürütmesine izin verilen çok az sayıda insani yardım kuruluşu oldu.
D. Sistematik Av, Toplu Mezarlar ve Tutuklamalar
Birkaç gün süren soykırımsal bir öldürme çılgınlığına girdiler. Kontrollerini kurmaya başladıklarında, şehrin Hazâralarını arama, öldürme ve tutuklama yönünde daha sistematik bir kampanya başlattılar. Bunu yapma biçimleri kesinlikle korkunç ve insanlık dışıydı. Kapı kapı dolaşıp o evlerde yaşayan Hazâraları tespit ediyor ve onları hedef alıyorlardı. Ailelerin ölülerini gömmesine, komşuların ölülerini gömmesine bile izin vermedikleri durumlar vardı; ölü bedenleri sokaklarda vahşi köpekler tarafından yenilmek üzere bırakıyorlardı. Yüzlerce insanı tutuklayıp hapishanelere koydular ve birkaç bin kişi öldürüldü. Human Rights Watch’a göre sonraki birkaç gün içinde Mezar-ı Şerif şehrinde en az 2.000 kişi öldürüldü; ancak başka raporlar şehirde çoğunluğu Hazâralar olmak üzere 6.000 ilâ 8.000 kişinin öldürüldüğünü göstermektedir.
VI. NEFRET SÖYLEMİ, DİNÎ MEŞRULAŞTIRMA VE TOPLU TUTUKLAMALAR
A. İki Slogan: Homojen Toplum ve Mezarlık
Taliban’ın dolaşırken kullandığı iki slogan vardı ve bunları tezahürat hâlinde söylerlerdi. Bu sloganlar bugün bile aralarında çok yaygındır ve Hazâralara karşı nefret söylemi olarak kullanılmaktadır. Bunlardan biri şuydu: “Tâcikler Tâcikistan’a, Özbekler Özbekistan’a, Hazâralar Goran’a”, yani mezarlığa. Dolayısıyla Afganistan’da yalnızca Peştunlardan oluşan homojen bir toplum inşa etme fikri, bütün Tâciklerin Tâcikistan’a, Özbeklerin Özbekistan’a gitmesi gerektiği ve Hazâralar için tek yerin mezarlık olduğu anlamına geliyordu.
Taliban rejimi sırasında yürütülen bir diğer kampanya da şuydu: “Ya Hazâra İslâm’a döner ya da ölür.” Buradaki İslâm, Hanefî mezhebine uyulması gerektiği anlamına geliyordu; dolayısıyla Afganistan’da Taliban rejimi altında Şiîlik kabul edilmiyordu ve bu, Hazâraları ortadan kaldırmak için bir bahane olarak kullanılıyordu. Şimdi yalnızca Şiî Hazâralar hedef alınmıyordu; Sünnî Hazâralar da hedef alınıyordu. Bu nedenle Hazâraların neden öldürüldüğünü ayırt etmek çok önemlidir: Bu, bir etnik grup olarak Hazâralara karşı bir savaştır; ancak Şiîlik, Hazâraların öldürülmesini meşrulaştırmak için bir bahane olarak kullanılmaktadır.
Ardından, sonraki birkaç hafta ve ay içinde Taliban, Mezar-ı Şerif şehrinden ve çevre bölgelerden binlerce Hazârayı, aralarında Afganistan yollarından ve güzergâhlarından pek çoğunu da bulunduğu hâlde tutukladı ve Afganistan’ın birçok yerinde büyük toplama kamplarına koydu.
B. Kandipuş Katliamı: Yeterince Haber Verilmeyen Bir Vaka
Büyük ölçüde yeterince haber verilmeyen bir diğer büyük katliam vakası, Taliban vahşetinden kaçıp Pakistan’a giden Hazâraların yol boyunca, Zâbil eyaletinin Şah Cûy ilçesindeki Kandipuş adlı bir bölgede katledilmesiydi. Uzun bir süre boyunca 1.500 ilâ 3.000 kişi öldürüldü.
Ben ve kardeşim Gazne’den Pakistan’a kaçtık. Gazne ile Zâbil eyaleti arasındaki sınır bölgesine, Şah Cûy ilçesine, Kapuş veya Kapipuş adlı yere vardığımızda yıkılmış bir köprü vardı. Araba durdu ve şoför bize inmemizi söyledi; çünkü arabanın bu yıkılmış köprüden geçmesi zordu. O anda 14 yaşındaydım. Bu köprünün altından geçerken çok sayıda ölü beden gördüm; birçoğu parçalanmıştı: erkekler, kadınlar, çocuklar, gençler. Hayatımda gördüğüm korkunç bir sahneydi. Bu sahneyi asla unutmayacağım; çünkü Pakistan’ın Kuetta şehrine vardığımızda geceleri uyumak benim için çok zordu; her gece... üzgünüm... yani o sahne hep benimle.
C. Tarihî Boyunduruk ve Kimlik Algısı
1800’lerin sonlarındaki savaştan sonra Hazâraların tarihî olarak boyunduruk altına alınması, onları ülkenin toplumsal hiyerarşisinin en altında görmeye yol açtı ve uzun süre köle sınıfı veya işçi sınıfı olarak görüldüler. Bu maalesef kimlik algılarını yalnızca dışarıdan değil, içeriden de etkiledi. Farklı göründüğünüz, farklı bir dine mensup olduğunuz için sizinle alay ederlerdi; kendinizden nefret etmeye başlardınız. Bu, maalesef Hazâra topluluğu arasında çok yaygın bir şeydir.
Hazâralar artık kendilerine Hazâra diyemez oldular; “biz Afganız” demek zorunda kaldılar. Oysa Afgan halkı, o soykırımı işleyen ve hâlâ topluluğa karşı zulüm işlemeye devam eden aynı halktı. Böylece kendimizi soykırımı işleyen failler olarak tanımlamaya zorlandık. Bu çok acı, çok korkunç; bugün bile hâlâ o anlatı için, anlatının değişmesi için savaşmak zorundayız: “Biz Hazârayız, Hazâra olduğumuzu söylememize izin verilmelidir.” Ne yazık ki bugün bile bunu söylemek kabul edilebilir değil.
D. 2001 Sonrası Dönem: Kısmi İyileşme ve Kazanımlar
Taliban altında geçen kanlı yedi yılın ardından, bu süre zarfında Hazâralara karşı toplam dokuz katliam vakası yaşandı. 2001’in sonlarında ABD ve yakın müttefikleri, 11 Eylül’e yanıt olarak başlatılan küresel terörle savaş gerekçesiyle Afganistan’ı işgal etti. Amaçları bölgedeki el-Kāide’yi dağıtmak ve Afganistan’da güvenli bir operasyon üssü edinmesini engellemek için Taliban hükümetini iktidardan uzaklaştırmaktı.
Müdahalenin ardından Hazâralar, yeni hükümet tarafından statülerinde ve muamelelerinde önemli bir iyileşme gördüler. Hazâralar 2004’te anayasal haklarını kazandılar; bu, Afganistan için birlik hükümetinin kurulduğu Bonn Konferansı sırasındaydı ve Hazâralara ilk kez eğitim alma, çalışma ve eşit vatandaş olarak yaşama hakları verildi. Çok oy kullandılar; her parlamento ve cumhurbaşkanlığı seçimine büyük ölçüde katıldılar. Örneğin seçim sayılarına bakarsanız, her zaman seçimlere katılan kadın sayısı en yüksek olanlar Hazâralardı. Afganistan tarihindeki ilk kadın bakan bir Hazâra kadınıydı; Afganistan’daki ilk kadın belediye başkanı bir Hazâra kadınıydı; ilk kadın vali bir Hazâra kadınıydı; Olimpiyat’a katılıp yarışan ilk kadın sporcu bir Hazâra kadınıydı. Hazâra kadınları iş hayatı, girişimcilik, bilim, akademi... ne derseniz öncülük ediyorlardı. Hazâra kadınları tüm bu değişimlerin ön safındaydı.
E. Habibe Sarabî: Bir Hazâra Kadınının Öncü Rolü
Habibe Sarabî, 2005’te Bâmiyân eyaletine vali olarak atanan bir Hazâra kadınıdır; Afganistan’da herhangi bir eyalete vali olan ilk kadındır. Daha önce Kadın İşleri Bakanı, Kültür ve Eğitim Bakanı olarak görev yapmıştı. Afganistan’da kadın haklarını ve temsilini teşvik etmede etkili olmuştur. Habibe’nin olağanüstü başarıları arasında, hematolog olarak çalışması nedeniyle Dünya Sağlık Örgütü tarafından bir burs ile ödüllendirilmesi de vardır. Kadınların müzakere sürecine dâhil edilmesinin daha sürdürülebilir siyasî uzlaşma sonuçlarıyla ilişkili olduğuna dair kanıtlarımız var. Afganistan’da Taliban yönetimi sırasında Dr. Sarabî ve çocukları Pakistan’a kaçtılar, ancak sık sık gizlice geri döndüler. Afganistan’da gizlice ve Pakistan’daki Afgan mülteci kamplarında kızlar için öğretmen olarak yeraltında çalıştı. Ayrıca Afganistan’daki kadınlar ve çocuklar için insani yardım kuruluşunun başkan yardımcısı oldu.
F. Eğitimde Başarı: Kânkûr ve Bölgesel Örnekler
Hazâralar eğitimde gerçekten çok başarılı oldular. Hakkında çok yazılan bir alan, Afganistan’ın 34 eyaletinin tamamında yapılan ve her yıl Hazâraların, hem erkek hem kız öğrencilerin, birinci olduğu Kânkûr olarak bilinen Ulusal Üniversite Giriş Sınavı’dır. Örneğin benim köyüm... Gazne’deki bir ilçedeki küçük bir bölgedenim. 2006’da Afganistan’dan buraya geldiğimde kızlar için okullar ilk kez açılmıştı. 2016’da geri döndüm; orada olduğum son seferde erkekler ve kadınlar, oğlanlar ve kızlar arasındaki okuryazarlık oranları eşitti ve o ilçe, Afganistan’daki diğer ilçelere kıyasla en çok eğitimli kadın yetiştiren ilçeydi.
G. 2002-2010 Arası: Koçi Saldırıları ve Yol Kesme Olayları
2002-2010 arasında Hazâracât genelinde çoğunlukla Koçiler tarafından düzenlenen silahlı saldırılar vardı; ancak aynı zamanda 2006-2007’den itibaren karayollarında Hazâralara yönelik kaçırma olayları başladı. 2010’dan itibaren bu daha karmaşık bir hâl aldı; çünkü Taliban intihar saldırıları ve Hazâraları öldürmenin çok daha vahşi yollarını kullanmaya başladı. Kâbil’i Bâmiyân’a bağlayan Kâbil karayolu, Meydan Vardak’tan geçer; “De Meydan” denilen o bölgede Taliban, Hazâraları en vahşi şekillerde kaçırdı ve öldürdü; bazen uçurtma ipiyle Hazâra yolcularını boğazladılar. Bu yıllarca sürdü ve bu vahşetler nedeniyle Meydan Vardak’taki bu yer “Ölüm Vadisi” veya “Ölüm Yolu” olarak anılır.
H. 16 Temmuz 2016: Kitlesel Sivil Hareket ve İkiz İntihar Saldırısı
16 Temmuz 2016’da Hazâralar, Afganistan tarihindeki en büyük sivil hareketlerden birine öncülük ettiler; binlerce, hatta milyonlarca kadın, erkek ve öğrenci Kâbil sokaklarında, aslında ülke genelinde yürüdü ve adalet ve eşitlik talep etti; ayrımcılık olmayan bir ülke istediler. 16 Temmuz 2016’daki bu gösteri hedef alındı. Hedeflenen kesim çoğunlukla, belki de %90’ı eğitimli üniversite öğrencileri, yüksek lisans ve doktora mezunları ile lisans mezunlarıydı. 2016’da Hazâra topluluklarının, o dönemdeki ayrımcı bir kalkınma planına duydukları memnuniyetsizliği ifade etmek için düzenlediği protestolardan birine ben de katıldım. Ancak o protestoda ikiz intihar saldırısı oldu ve ben de yaralandım. Sağlığıma kavuşana kadar birkaç ameliyat geçirdim. Benim için travmatikti, son derece travmatikti. Çok kanlı bir saldırıydı. Topluluk kaynaklarından gelen diğer raporlar, o saldırıda 100’den fazla kişinin öldürüldüğünü ve 500’den fazla kişinin yaralandığını söylüyor.
Patlamadan hemen sonraki durum çok kanlı, neredeyse kıyamet gibi bir sahneydi. Orada duruyordum; şarapnel parçası almıştım ama hemen fark etmedim. Etrafıma bakıyordum ve herkesin yere düştüğünü görüyordum. Kalabalıkla dolu bir meydandı; ama birden hepsinin yerde yattığını görüyorsunuz ve bir an için bir sessizlik oluyor. Ardından feryatlar, ağlamalar, gürültü ve insanların her yöne kaçışması... Sonra güvenlik güçlerinin başlattığı kör ateş... Ondan sonraki sahneler çok çok şok ediciydi; çünkü kanlar içinde insanlar görüyordunuz, hâlâ nefes alan, yardım için haykıran insanlar görüyordunuz; ama olay yerinde yeterli bir kurtarma operasyonu göremiyordunuz. Yaralıların, birbirlerinin üstüne yığılmış insanların kamyonetlerin arkasına atılıp şehrin dört bir yanındaki hastanelere taşındığını görüyordunuz. Evet, çok travmatikti, çok travmatik.
I. Şubat 2020: ABD-Taliban Anlaşması ve Çöküşün Yolu
Şubat 2020’de Trump yönetimi ile Taliban, o dönemki Afgan hükümetinin katılımı olmadan Katar’da ABD-Taliban anlaşmasını imzaladı. Anlaşma, hem ABD hem de Taliban için savaş kısıtlamaları getiriyor ve Taliban’ın terörle mücadele taahhütleri karşılığında tüm ABD ve NATO güçlerinin Afganistan’dan çekilmesini öngörüyordu. Trump yönetiminin ABD-Taliban anlaşması ve ardından Biden yönetiminin Eylül 2021’e kadar tüm ABD askerlerini geride hiçbir güç bırakmadan çekme kararı, Afgan Ulusal Güvenlik Güçleri’nin (ANSF) çöküşüne neden olan iki kritik olaydı. Anlaşmanın ardından ABD, hava saldırılarının sayısını çarpıcı biçimde azalttı ve güvenlik güçlerini Taliban isyanıyla savaşmada kritik bir üstünlükten mahrum bıraktı; bu da Taliban’ın 15 Ağustos 2021’de Kâbil’i ele geçirmesine yol açtı.
J. 2021 Sonrası: Uzun Süreli Bir Mesele ve Sistematik Dışlama
2021’de Taliban’ın Afganistan’ı ele geçirmesi ve Hazâralarla ilişkileri bakımından bu, bir gecede ortaya çıkmış bir mesele değil, çok uzun süreli bir meseledir. Önceki Taliban rejiminin Hazâralara karşı saldırılarından ve şiddetinden bazılarını zikrettik; ideoloji 2001 sonrasında da aynı kaldı. Taliban iktidarda olmasa da Afganistan’da aktif olarak orduya karşı savaşıyor, bazen belirli ilçeleri ve eyaletlerin bazı kısımlarını talep ediyor, bazen de askerî çatışmalarda bunları kaybediyordu. Yani son 20 yılda her zaman bir Taliban varlığı vardı; iktidarda olmasalar da söylemlerinin herhangi bir şekilde değiştiğine dair hiçbir işaret yoktu.
Geçen yaz özellikle şunu gördük: Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden önceki haftalarda Gazne eyaletinde Hazâra sivilleri öldürüldü ve bu, Uluslararası Af Örgütü tarafından katliam olarak rapor edildi. Ağustos ayında ise Daykundi eyaletinde Hazâra sivilleri katledildi ve o zamandan beri aynı eyaletten Hazâra sakinlerinin zorla tahliyeleri yaşandı. Taliban’ın Afganistan’ı ele geçirmesinden birkaç gün sonra, önemli Hazâra siyasî lideri Mezârî’nin heykeli Bâmiyân’da yıkıldı. Bu çok sembolik bir hamleydi; çünkü Mezârî aslında 1995’te Taliban tarafından öldürülmüştü. Bu, Taliban’ın Hazâra yoğun bölgelerde kendini yeniden dayatması ve ideolojisinin hiçbir şekilde değişmediğini göstermesiydi.
Taliban’ın Eylül 2021’den beri kurduğu fiilî hükümet, Hazâraları her düzeyde dışladı. Şiî İslâm’a karşı ayrımcılık yapan adımları kademeli olarak attılar; Afganistan’da dinî bir kimlik olarak Şiîliğin açık siyasî ifade alanını kapattılar. Raporlar var ki Kâbil’de ve eyaletlerde çeşitli hükümet kurumlarından yüzlerce Hazârayı, hükümet memuru olarak çalışan Hazâralar dâhil, görevden aldılar ve kovdular. Ayrıca esasen Hazâra bölgelerine, Afganistan genelinde çoğu ilçeye ve yönetime Peştunları atadılar. Şu anda konuştuğumuz sırada Afganistan’da tek bir Hazâra bakan yok; oysa Şiî Hazâralar Afganistan nüfusunun en az dörtte birini oluşturuyor. Afganistan’da tek bir Hazâra vali yok; Afganistan güvenlik sektöründe herhangi bir otorite konumunda görev yapan tek bir Hazâra veya Şiî yok. Özellikle eyalet altı düzeyde bakarsanız, bir grubun diğer bir grup tarafından boyunduruk altına alınmasını açıkça görebilirsiniz: Çoğunlukla Şiî Hazâraların, çoğunlukla Sünnî Peştun bir grup tarafından boyunduruk altına alınması; ülkedeki birçok Hazâra ilçesinde ve eyaletinde.
K. 15 Ağustos Sonrası: Saldırılar, Katliamlar ve Zorla Yerinden Etme
15 Ağustos’ta Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden bu yana Hazâralar, belgelediğimiz 60’tan fazla saldırıya ve en az iki, aslında en az üç katliam vakasına maruz kaldı. 2021’de Gazne eyaletinin Mâlistân ilçesinde Hazâralara yönelik bir katliam vakası, 2021’in sonlarında Daykundi eyaletinde bir başka vaka oldu. Ancak daha yakın zamanda Ser-i Pol eyaletinin Bihsûd ilçesinde başka katliam vakaları yaşandı; bu hâlâ gelişen bir durum. Buna ek olarak Hazâralar, Kâbil dâhil beş veya altı eyalette en az altı zorla yerinden edilme vakasıyla karşılaştı.
L. Yeni Dönem: Vahim Tablo ve Ailevi Etkiler
Taliban’ın iktidarı ele geçirmesiyle başlayan yeni dönem, Hazâralar için daha kasvetli görünüyor. Ailem ve Afganistan’daki herkes için durum çok vahim. Hiçbir şekilde katlanılabilir bir durum değil. Kız kardeşim işe gidemiyor; kız kardeşim ve annem, eskiden sahip oldukları hareket özgürlüğüne sahip değiller. Kardeşlerim, eskiden sahip oldukları eğitime erişemiyorlar.
M. Britanya Parlamentosu Soruşturması: “Ağır Çekim Soykırım”
Britanya parlamentosuyla işbirliği içinde çalışıyoruz; birkaç Britanyalı parlamento üyesi Hazâraların durumu hakkında bir soruşturma başlattı. Sözlü duruşmalarımız ve tanıklıklarımız sırasında uzmanlar, bunun “ağır çekim bir soykırım” olduğunu ve Taliban rejimi altında tam kapsamlı bir soykırım riski bulunduğunu söylüyorlar. Tekrar vurgulamaktan vazgeçemem: Bu, Hazâralara karşı bir savaştır; özellikle Hazâraları hedef alıyorlar ve öldürmelerini meşrulaştırmak için Şiîliği bahane olarak kullanıyorlar.
N. Bölgesel ve Uluslararası Aktörler: Simbiyotik İlişkiler ve Güvenlik Açığı
