Nijerya'da Şia

 

 Nijerya  Şiileri

  Nijerya'da Şiîlik, başlangıçta 1979'da başarıya ulaşan İran Devrimi'nin siyasî söyleminin etkisi altındaki okul ve üniversite öğrencileri arasında ortaya çıktı. Şiî nüfusun yoğun olarak yaşadığı şehirler arasında Kaduna başta olmak üzere Kano, Pataskum, Sokoto, Katsina, Bauchi ve Lagos bulunmaktadır. Ülkedeki Şiî nüfusun %90'ının mezhebi son otuz yıl içinde benimsediği belirtilmekte olup bunlara "sonradan Şiî olmuş, basireti açılmış olanlar" anlamında "müstebsır" denilmektedir. Yerli Şiîlerin dışında Nijerya'da bazı Lübnanlı göçmen Şiîler de yaşamaktadır.

 

الشيعة في نيجيريا : النشأة و الوسائل : قراءات إفريقية , ع 4 2009  : 41 - 50

qiraatafrican.com

Nijerya'da Şiîliğin yayılmasındaki en büyük etken İran İslâm Devrimi olmuştur. 

Bu dönemde etkili Şii bir isim olarak İbrâhîm b. Ya'kûb ez-Zekzekî öne çıkmaktadır.

İbrâhîm b. Ya'kûb ez-Zekzekî (doğumu 1953)

Zekzekî, 14 Şaban 1372 (5 Mayıs 1953) tarihinde Nijerya'nın kuzeyindeki Kaduna eyaletine bağlı Zâriyâ şehrinde doğdu. "ez-Zekzekî" lakabı, Nijerya'daki Zekzek şehrine nispetle verilmiştir. Büyük dedesi Hüseyin, 19. yüzyılın başında Mâlî Krallığı'ndan Hausa'ya hicret etmiş ve bölgede dinî lider Osmân b. Fûdî'nin (1754-1818) kurduğu devlete katılmıştır.

 

Zâriyâ'da yetişen Zekzekî, Kur'an'ı ezberledi ve Îsâ Medâkâ ile İbrâhîm Kekâkî gibi bazı şeyhlerden Arapça ve İslâmî ilimler tahsil etti. 1969-1970 yıllarında Zâriyâ'daki Fâtâ Arap-İslâm Okulu'na girdi; eğitim programını tamamladıktan sonra 1971-1976 arasında Kano'daki Arap Araştırmaları Fakültesi'ne devam etti. Ardından Zâriyâ'daki Ahmed Bello Üniversitesi'ne geçerek iktisat okudu ve 1979'da lisans diplomasını almaya hak kazandı. Ancak üniversite idaresi, mezunların yerine getirmekle yükümlü olduğu zorunlu millî hizmeti reddettiği için diplomasını kendisine vermedi; taraftarları ise bunun sebebinin üniversitedeki dinî faaliyetleri olduğunu söylemektedir.

Zekzekî, 1977-1978 yıllarında Nijerya Müslüman Öğrenciler Cemiyeti'nin genel sekreterliğini yürüttü; 1979'da aynı cemiyetin uluslararası işlerden sorumlu başkan yardımcısı oldu.

Zekzekî, bölgede yaygın olan Mâlikî fıkhî mezhebine bağlı Sünnî bir aileye mensuptu. 

Şiî mezhebini, İran'ın Nijerya Büyükelçiliği'nin dağıttığı Şiî kitapların İngilizce tercümelerinden etkilenerek benimsedi. 1979'da Paris'e, 1980'de İran'a giderek İmam Humeynî ile görüştü ve Şia İmâmiyye İsnâaşeriyye mezhebini benimseyerek velâyet-i fakîh nazariyesine dayanan İran Devrimi ideolojisini kabul etti. Şiîliği benimsedikten sonra İran'daki Şiî havzalarında öğrenim gördü; ülkesine dönerek dinî ve kültürel faaliyetlerine başladı. Arapça, İngilizce, İspanyolca ve Farsça bilmekte; Nijerya Müslümanları arasında yaygın olan ana dili Hausa'yı konuşmaktadır.

Zekzekî, üniversite öğrencisiyken dinî faaliyetleriyle tanındı ve "Nijerya İslâm Teşkilâtı"nı (المنظمة الإسلامية في نيجيريا) kurdu. Teşkilâtın önde gelen isimleri arasında Şeyh Muhammed Mahmûd Tûrî (öldürülmeden önce teşkilâtın lider yardımcısıydı), İbrâhîm Mûsâ (basın sözcüsü), Dr. Mustafâ Saîd (sağlık işlerinden sorumlu), Cûmî Celîmâ (kadınlardan sorumlu) ve Kaşna eyaletindeki teşkilâtın birinci adamı Ya'kûb Yahyâ bulunmaktadır. 

Zekzekî 1995'ten itibaren Şiîliğini ilk kez açıkça ilan etti; bir İran gazetesinin kendisiyle yaptığı mülakatta bazı sahâbîleri eleştirmesi, taraftarlarının birçoğunun kendisinden ayrılmasına yol açtı. Zekzekî'nin yakınlarından olan Ebû Bekir Mücâhid liderliğinde "İslâmî Tecdid Cemaati" adıyla kendi teşkilâtlarını kurdular.

 Nijerya İslâm Hareketi (The Islamic Movement in Nigeria- IMN), İran Devrim Muhafızları ve Lübnan Hizbullahı ile güçlü ilişkileri sebebiyle medyada "Nijerya Hizbullahı" olarak adlandırılmaktadır. Teşkilât, Şiî mezhebine ve velâyet-i fakîh nazariyesine dayanan İran Devrimi ideolojisine aidiyetini gizlemez; ülkedeki "Âl-i Beyt Teşkilâtı" ve "Haydar Teşkilâtı" gibi İran kurumlarının yanında Nijerya ve bölgede Şiî mezhebini yaymak için çalışır.

 İran ve genel olarak Şiî medyası Zekzekî'yi "Nijerya Şiîlerinin lideri" ve "velâyet-i fakîhin önde gelen şahsiyetlerinden biri" saymaktadır. Taraftarları onu "vilâyet-i fakîhin önde gelen şahsiyetlerinden biri" olarak nitelendirirken muhalifleri "devletin egemenliğini tehdit eden mezhepçi bir milis gücünün lideri" olarak tanımlamaktadır. İran hükümeti, Şubat 2015'te İran Devrimi'nin 36. yıl dönümü münasebetiyle, aralarında Devrim Muhafızları komutanları ve din adamlarının bulunduğu üst düzey İranlı yetkililerin katıldığı bir merasimde kendisini onurlandırmıştır.

Zekzekî, Nijerya ve komşu ülkelerde 300 kadar okul açtı. Şehit çocukları ve yetimlere yardım için Şühedâ Vakfı'nı, sosyal ve imar hizmetleri için Zehrâ Hayır Vakfı'nı, ayrıca sağlık ve eğitim hizmetleri sunan bir merkezi tesis etti. Ehl-i Beyt Dünya Meclisi Genel Kurulu üyesidir. Onun gayretleriyle Nijerya'daki Ehl-i Beyt Şiîlerinin sayısı milyonlara ulaştı; 2015'teki tahminlere göre Nijerya'da beş milyon, bütün Afrika'da ise yedi milyon Şiî bulunmaktadır.

Teşkilât, Nijerya'nın kuzeyinde ve güneyinde geniş bir okul, hastane, kültür ve sosyal merkezler ağına sahiptir; bunların yanı sıra "Ticaret Forumu" gibi ekonomik kurumları da vardır. Şiir ve nesir yarışmaları düzenleyerek kazananlara ödüller verir; gençlere İran'daki enstitü ve üniversitelerde okumaları için burs sağlar. Şiî inançlarını, Nijerya Müslümanları arasında yaygın olan Hausa dilinde hem basılı hem elektronik olarak yayımlanan "el-Mîzân" gazetesi aracılığıyla yayar; bu dilde Tahran'da bir radyosu da bulunmaktadır. Ayrıca Şiî kitaplarını yerel dillere tercüme ederek neşretmektedir.

Zekzekî, Nijerya'da Şiî mezhebini dersler ve konferanslar yoluyla yaymaya başladı; teşkilâtı genişleyerek kuzey bölgesinde (özellikle Kaduna eyaletinin merkezi Zâriyâ'da) on binlerce Şiîyi bünyesine kattı. Zâriyâ, Batı ve Orta Afrika'da Şiî mezhebinin yayılma merkezi olarak görülmeye başlandı. Tebliğ faaliyeti daha sonra Sierra Leone, Nijer, Britanya, Fransa, İspanya ve Amerika Birleşik Devletleri gibi başka ülkelere de uzandı.

Teşkilât, Aşûrâ ve Tahran'ın dünya Kudüs günü hâline getirdiği Ramazan'ın son cuması gibi çeşitli Şiî vesilelerinde büyük gösteriler düzenler. Dinî geçit törenlerini ve siyasî gösterilerini "hareketin mesajını halk arasında yayma vasıtası" sayarak önemli faaliyetlerinden kabul eder; ancak bu faaliyetlerin bazılarında polisle çatışmalar yaşanmış, can ve mal kayıpları meydana gelmiştir.

Temmuz 2014: Nijerya güvenlik güçleri, Dünya Kudüs Günü münasebetiyle düzenlenen mitinglere müdahale etti. Zekzekî'nin dört oğlundan üçü Ahmed, Hamîd ve Ali ile birlikte 33 kişi öldü.

27 Kasım 2015: Nijerya'nın nüfus bakımından ikinci büyük şehri Kano'nun yaklaşık 20 km güneyindeki Dâkâsuvî köyünde, teşkilât mensuplarından binlercesinin düzenlediği dinî bir yürüyüşe yönelik intihar saldırısında en az 21 kişi öldü. Saldırının sorumluluğunu Boko Haram üstlendi; teşkilât da bu silahlı gruba savaş ilan etti.

 

2015 Erbaîn merasimi: Güvenlik güçleriyle çıkan çatışmada onlarca Şiî öldü. Rebîülevvel'in başı (Aralık 2015): Nijerya ordusu, Mevlid-i Nebî merasimi sırasında Zâriyâ'daki Bakıyyetullâh Hüseyniyesi'nde çatışma çıkardı; onlarca kişi yaralandı ve öldü. Zekzekî ile eşi tutuklandı.

13 Aralık 2015: Nijerya güvenlik güçleri Zekzekî'nin evine baskın düzenledi. Teşkilâtının Zâriyâ'daki Bakıyyetullâh Hüseyniyesi'nde düzenlediği dinî toplantıya baskın yapılmasının ardından, kendisini savunmaya ve güvenlik güçlerinin ona ulaşmasını engellemeye çalışan taraftarlarından bazılarını (aralarında yardımcısı Muhammed Mahmûd Tîrî de vardı) öldürerek Zekzekî'yi tutukladı.

Hükümet, tutuklamayı, medyada "Nijerya Hizbullahı" olarak adlandırılan teşkilâtın, Genelkurmay Başkanı Tukur Buratai'nin konvoyu şehrin doğusundaki merkezinin yakınından geçerken ona suikast girişiminde bulunmasıyla gerekçelendirdi. Zekzekî ve teşkilâtı ise ordunun olaylara dair anlatımını yalanlayarak bunun "asılsız bir uydurma" olduğunu vurguladı.

Nijerya Yüksek Mahkemesi başlangıçta serbest bırakılmasını reddetti, ancak daha sonra eşiyle birlikte serbest bırakılmasına hükmetti. Oğluyla yaptığı telefon görüşmesinde ez-Zekzekî, Zâriyâ hadisesinin arkasında Suudi Arabistan'ın durduğunu ve bunun "Amerika ve Britanya tarafından emredildiğini" belirtti. Nijerya hükümeti tarafından üç kez (1981-1989) tahrik ve kamu düzenini bozma suçlamasıyla tutuklandı; toplam 9 yıl hapishanede kaldı (Enugu, Port Harcourt, Kaduna vb.). Bu süreçte bir gözünü kaybetti, eşi yaralandı.

Birçok resmî ve gayriresmî merci, Zâriyâ hadisesini ve Zekzekî ile eşinin tutuklanmasını kınadı. Kum'daki merci-i taklîdlerden Şeyh Vahîd el-Horâsânî, Zekzekî'yi telefonla arayarak taziyelerini sundu. 

Ali Hameneî, İslâm Birliği Konferansı'nda Nijerya olaylarına işaret ederek Zekzekî'yi "takrîbci ıslahçı ve mü'min" olarak nitelendirdi; saldırıyı "fâcia" olarak adlandırdı. İran Cumhurbaşkanı Hasan Rûhânî, Nijeryalı mevkidaşı Muhammed Buhârî ile görüşerek olayın tahkik komisyonu tarafından soruşturulmasını istedi. İran Dışişleri Bakanlığı, Tahran'daki Nijerya Büyükelçiliği maslahatgüzarını çağırdı. İran'ın Tasnim haber ajansı, İran Şûrâ Meclisi Başkanı Ali Laricânî'nin, ülkesinin "Nijerya'da mazlum Ehl-i Beyt Şiîlerinin maruz kaldığı katliamlarla ilgili gerekli tedbirleri alacağını" söylediğini nakletti.

Zekzekî ve eşi hapishanede ve ev hapsinde tutuldu; 28 Temmuz 2021'de serbest bırakıldı, hakkındaki tüm suçlamalar düşürüldü ve mahkeme tarafından aklandı.

Nijerya hükümeti, "Nijerya İslâm Teşkilâtı"nı, özellikle Zâriyâ, Kaduna ve Kano gibi kuzeydeki bazı şehirlerde devlet içinde devlet kurmaya çalışmakla suçlamaktadır. Ayrıca teşkilâtın, Beşşâr el-Esed rejimini savunmak için Suriye'ye gönderilmek üzere binlerce mensubunu silah kullanma konusunda eğittiği belirtilmektedir.

 

Sanusi, Aminu Hayatu. "Resilient Strategies of the Islamic Movement in Nigeria (IMN) from the Context of Nigerian National Security”." PhD diss., Universiti Utara Malaysia 2018. https://www.researchgate.net/publication/354411343

Gray, Simon, and Ibikunle Adeakin. 2019. “Nigeria’s Shi’a Islamic Movement and Evolving Islamist Threat Landscape: Old, New and Future Generators of Radicalization.” African Security 12 (2): 174–99. doi:10.1080/19392206.2019.1639281.

Kabiru, Haruna Isa , and Sani Yakubu Adam. 2023. “A History of Shia and Its Development in Nigeria : The Case-Study of Kano”. Journal for Islamic Studies 36 (1):226-56. https://doi.org/10.25159/2957-9163/14006.

Kabiru, Haruna Isa. "Sunni literary responses to the spread of Shia ideology in northern Nigeria." Studies in African Languages and Cultures 52 (2018): 113-130.

Nasidi, Nadir A. "Between Shi’ah militancy and the Nigerian military’s extra-judicial killings in 2015." Journal of the Historical Society of Nigeria 29 (2020): 195-210.

Onapajo, Hakeem. 2017. “State Repression and Religious Conflict: The Perils of the State Clampdown on the Shi’a Minority in Nigeria.” Journal of Muslim Minority Affairs 37 (1): 80–93. doi:10.1080/13602004.2017.1294375.

Uche, Chidiebube Jasper. 2019. “Shia Islam Clampdown in Nigeria: A Recipe for Insurgency?” African Security Review 28 (3–4): 222–28. doi:10.1080/10246029.2019.1707698.

Zenn, Jacob. “The Islamic Movement and Iranian Intelligence Activities in Nigeria,” Combatting Terrorism Center Sentinel 6, issue. 10 (October 2013). https://ctc.westpoint.edu/the-islamic-movement-and-iranian-intelligence-activities-in-nigeria/